Ik liet een optimizer los op mijn wijkmodel en hij werd energiehandelaar

Beeld boven: AI-impressie, geen bouwtekening.

Naast de gewone simulatie, die uur voor uur vraagt "wat gebeurt er?", bouwde ik een tweede motor die een andere vraag stelt: "wat is optimaal?" Het is een optimalisatiemodel dat met perfecte kennis van het hele jaar de goedkoopste installatie kiest. Geef het een glazen bol, en het weet elk uur van tevoren wat de zon doet, wat de vraag is, wat de prijs is.

Dat klinkt als het ideale gereedschap om een wijk mee te dimensioneren. En dat is het ook, tot ik één schakelaar omzette die ik onschuldig achtte: saldering. De regeling waarbij je teruggeleverde stroom één-op-één verrekent met wat je afneemt. Ik zette hem aan, verwachtte een iets rooskleuriger plaatje, en kreeg iets heel anders.

Met saldering aan en een glazen bol stopte het model met het ontwerpen van een zelfvoorzienende wijk. Het werd een handelaar.

Het zag het aankomen: nu goedkoop importeren, straks duur exporteren, en het verschil opstrijken. De buurtbatterij werd geen buffer voor eigen zon meer, maar een arbitrage-instrument dat op het prijsverschil danste. Laden als het net goedkoop is, ontladen als het duur is, herhalen. De hele vraag waar het lab om draait, hoe groot moet de installatie zijn om de wijk te voorzien, werd bijzaak. Waarom zou je? Er valt geld te verdienen op het net.

Het model deed niets fout. Het deed precies wat ik vroeg: de goedkoopste uitkomst zoeken. Ik had alleen niet door dat ik met die ene schakelaar de vraag zelf had veranderd.

Hier zit de les, en het is de belangrijkste die het lab me tot nu toe heeft geleerd. Dezelfde saldering had ik in een eerdere fase ook aanstaan. Daar vertekende hij alleen de businesscase van de batterij, een storende ruis, verder niks. Ik had hem afgedaan als een kleine aanname.

Maar een aanname is nooit klein op zichzelf. Hij is klein of groot ten opzichte van de vraag die je stelt. Bij "wat kost deze batterij?" was saldering ruis. Bij "wat is de goedkoopste installatie met perfecte voorspelling?" werd exact diezelfde saldering de baas over de hele uitkomst. Zelfde schakelaar, andere vraag, compleet ander effect.

Daarom staat saldering in dit optimalisatiescherm principieel uit. Niet omdat het vals speelt, maar omdat het per 2027 toch verdwijnt, en omdat ik de wijk wil dimensioneren, niet de energiemarkt wil verslaan.

Er is nog een reden waarom ik dit tweede model bouwde, en die is nuttiger dan het handelaar-verhaal. Een gewone rekenmethode geeft je een getal. Een optimalisatiemodel geeft je er gratis de prijs bij van elke grens waar het tegenaan loopt.

De vraag "wat kost één procentpunt méér zelfvoorzienendheid, hier, bij deze wijk?" is precies waar coöperaties en investeerders op vastlopen. Het optimalisatiemodel beantwoordt hem exact, in euro's. Dat cijfer, de prijs van de volgende procentpunt, maakt een subsidie- of investeringsgesprek ineens concreet.

Waar dit op leunt: perfecte voorspelling bestaat niet. Het model kijkt met een glazen bol het hele jaar vooruit, dus de uitkomst is een bovengrens, het allerbeste dat slimmer aansturen ooit kan opleveren. De echte regelaar haalt dat nooit helemaal. Maar de afstand tussen "wat gebeurt er?" en "wat is optimaal?" is zelf het inzicht: dat gat is precies de waarde van vooruitkijken, en niemand anders maakt het zichtbaar.